پديده گردو غبار در استان گلستان و تركمن صحرا
طبق اعلام منابع خبری محلی در استان گلستان و ترکمنصحرا، تقریبا ۲۱ روز این منطقه با پدیده ریزگرد مواجه بوده است.
در روزهای اخیر اخباری منتشر شده است که نشان میدهد منطقه ترکمنصحرا حدود ۲۱ روز با پدیده گرد و غبار مواجه بوده است. مسئولان اداره کل حفاظت محیطزیست، منشأ این گرد و غبار را عمدتاً صحرای قرهقوم ترکمنستان و شرایط فصلی عنوان کردهاند. هرچند این عوامل میتوانند در بروز گرد و غبار نقش داشته باشند، اما به نظر میرسد این توضیح بهتنهایی نمیتواند وضعیت کنونی را توجیه کند.
واقعیت این است که ترکمنصحرا سالهاست با مشکل گرد و غبار روبهرو است و با مدیریت بهتر منابع طبیعی و آب میشد از تشدید این بحران جلوگیری کرد. بخشی از این مشکل به نحوه مدیریت اراضی کشاورزی، مراتع و منابع آبی منطقه بازمیگردد.
یکی از راهکارهای مؤثر، توسعه کشاورزی پایدار و حفظ پوشش گیاهی در اراضی کشاورزی است. حتی در سالهای خشک نیز میتوان در مناطقی که امکانپذیر است، از گیاهان پوششی استفاده کرد تا زمینهای کشاورزی بدون پوشش باقی نمانند. این کار علاوه بر حفظ حاصلخیزی خاک، از فرسایش بادی نیز جلوگیری میکند.
از سوی دیگر، در منطقه موسوم به «بخش هفت» ترکمنصحرا تا نزدیکی مرز ترکمنستان، مراتع گستردهای وجود دارد. اگر فشار چرای دام در این مراتع مدیریت میشد، پوشش گیاهی فرصت رشد و استقرار پیدا میکرد. رشد گیاهان در فصل بهار و توسعه ریشههای آنها موجب تثبیت خاک میشود و حتی پس از خشک شدن گیاهان در تابستان، بقایای آنها همچنان از سطح خاک در برابر وزش باد محافظت کرده و احتمال ایجاد گرد و غبار را کاهش میدهد.
راهکار دیگری که میتوانست در سالهای گذشته اجرا شود، ایجاد کمربندهای سبز و بادشکنهای درختی در مناطق مناسب است. هرچند ممکن است درباره اجرای این طرح دیدگاههای متفاوتی وجود داشته باشد، اما باید توجه داشت که کاشت گسترده درختان در منطقهای که با محدودیت منابع آب روبهرو است، میتواند خود به افزایش مصرف آب منجر شود. بنابراین، استفاده از گونههای بومی و مقاوم به خشکی مانند گز، تاغ و سایر گونههای شورپسند و کاشت هدفمند آنها در اطراف روستاها، حاشیه مزارع و سایر نقاطی که امکان تأمین آب وجود دارد، راهکار مناسبتری است. چنین کمربندهای سبزی میتوانند تا حدی از شدت و سرعت حرکت گرد و غبار بکاهند و از سکونتگاهها و اراضی کشاورزی حفاظت کنند.
در نهایت، خشکسالی بهتنهایی عامل این بحران نیست. سوءمدیریت منابع آب و نبود برنامهریزی مناسب موجب خشک شدن بسیاری از تالابهای منطقه، بهویژه در بخش هفت ترکمنصحرا، شده است. این تالابها در گذشته بهعنوان مانعی طبیعی در برابر گرد و غبار عمل میکردند و از بین رفتن آنها، همراه با کاهش پوشش گیاهی، شرایط را برای تشدید فرسایش بادی و افزایش روزهای گرد و غباری فراهم کرده است.
در نهایت باید پذیرفت که گرد و غبار ترکمنصحرا پدیدهای چندعاملی است و نمیتوان آن را تنها به یک عامل نسبت داد. هرچند رئیس اداره حفاظت محیطزیست منشأ بخشی از این ریزگردها را کانونهای خارجی، بهویژه صحرای قرهقوم ترکمنستان، و شرایط اقلیمی عنوان کرده است و این موضوع از نظر علمی نیز قابل قبول است، اما نباید از نقش عوامل داخلی غافل شد. سالهاست که کاهش پوشش گیاهی، تخریب مراتع، خشک شدن تالابها، مدیریت نادرست منابع آب، چرای بیش از ظرفیت مراتع و رها شدن اراضی کشاورزی بدون پوشش، باعث شده است که منطقه در برابر گرد و غبار آسیبپذیرتر شود.
اگر در سالهای گذشته مدیریت پایدارتری بر منابع طبیعی حاکم بود، با توسعه کشاورزی پایدار، استفاده از گیاهان پوششی در اراضی کشاورزی، مدیریت اصولی چرای دام، حفظ پوشش گیاهی مراتع، احیای تالابها و ایجاد کمربندهای سبز با گونههای بومی و مقاوم به خشکی، میشد شدت و آثار این پدیده را تا حد زیادی کاهش داد. رشد پوشش گیاهی و استقرار ریشهها موجب تثبیت خاک میشود و حتی پس از خشک شدن گیاهان در فصل تابستان نیز بقایای آنها از خاک در برابر فرسایش بادی محافظت میکنند. همچنین تالابها و مراتع سالم، خود بهعنوان سدی طبیعی در برابر گرد و غبار عمل میکنند.
بنابراین، حتی اگر منشأ بخشی از ریزگردها خارج از مرزهای کشور باشد، مدیریت صحیح منابع طبیعی و منابع آب میتواند آسیبپذیری منطقه را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. مسئله اصلی حذف کامل گرد و غبار نیست، بلکه افزایش تابآوری سرزمین در برابر این پدیده است. آینده ترکمنصحرا در گرو پذیرش واقعیتهای علمی، برنامهریزی بلندمدت، مدیریت پایدار منابع طبیعی و همکاری همه دستگاههای مسئول است؛ زیرا تنها با چنین رویکردی میتوان از تشدید این بحران جلوگیری کرد و شرایط بهتری برای مردم، کشاورزی و محیطزیست منطقه فراهم ساخت.
Comments
Post a Comment